Na posiedzeniu Rady Naukowej Bałtyckiego Ośrodka Badawczego we Fromborku Wyższej Szkoły Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora, wiosną 2004 roku, zwrócił się do mnie ksiądz biskup dr Jacek Jezierski, prepozyt archikatedry fromborskiej, z zapytaniem, czy podjąłbym się prowadzenia badań archeologicznych dla odnalezienia grobu Mikołaja Kopernika. W pierwszym odruchu odmówiłem, motywując tym, że jest to zadanie przypominające poszukiwanie igły w stogu siana. Wiadomo, że słynny astronom, kanonik tutejszej świątyni, został pochowany w jej wnętrzu, gdy zmarł w wieku 70 lat. Protokoły posiedzeń kapituły nie odnotowały ani dokładnej daty jego śmierci, ani miejsca pochówku. Nie umieszczono także w miejscu jego grobu żadnego trwałego epitafium. Gdy umierał, druk jego dzieła dopiero się kończył, nie zyskał sobie jeszcze nim międzynarodowej sławy, a sam nie zostawił dyspozycji co do ewentualnej płyty nagrobnej, ani też żadnych środków finansowych na ten cel.

Ponadto trzeba pamiętać, że pod posadzką katedry grzebano licznych duchownych na przestrzeni kilku stuleci, do roku 1720, kiedy wybudowano kryptę grzebalną dla kanoników pod prezbiterium, by nie rozbierać i układać na nowo marmurowej posadzki przy każdym kolejnym pochówku.

Ksiądz biskup Jezierski uważał jednak, że nie będzie to szukanie przysłowiowej igły w stogu siana, gdyż istnieje nowa teoria, lokalizująca ściślej grób naszego astronoma. Wynika ona z badań dr Jerzego Sikorskiego, olsztyńskiego historyka i wybitnego badacza życia i dzieła Mikołaja Kopernika. Według dr. Sikorskiego kanonicy katedry fromborskiej byli po śmierci chowani w bezpośredniej bliskości tego ołtarza, który był powierzony ich opiece. Ołtarzem tym był ten, który kiedyś nosił wezwanie św. Andrzeja, a obecnie św. Krzyża, czwarty w prawym rzędzie.

Postanowiliśmy sprawdzić drogą badań archeologicznych słuszność tej teorii. Zadania tego podjął się Instytut Antropologii i Archeologii Wyższej Szkoły Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora pod kierownictwem piszącego niniejsze słowa. W pierwszym sezonie badań współdziałał z nami Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków. Prace badawcze w roku 2004 prowadzono od 16 do 31 sierpnia na powierzchni 10 metrów kwadratowych.

W badaniach zastosowano najnowocześniejsze metody prospekcji i dokumentacji. Cała powierzchnia posadzki katedry została "prześwietlona" profilowaniem georadarowym przez Przedsiębiorstwo Badań Geofizycznych w Warszawie przez zespół mgr. inż. Tadeusza Stępniaka i mgr. inż. Grzegorza Pacanowskiego pod nadzorem mgr. inż. Mirosława Musiatewicza. Dzięki temu uzyskano obraz zarysu wszystkich wkopów ziemnych, jakie znajdują się pod posadzką katedry. Dokonano także skanowania trójwymiarowego wnętrza katedry laserowym skanerem z dokładnością do 2 mm. Ten sam skaner, obsługiwany przez mgr. Karola Czajkowskiego z Krajowego Ośrodka Badadań i Dokumentacji Zabytków, był następnie używany do trójwymiarowej dokumentacji wykopu archeologicznego podczas wykopalisk w roku 2004. Badania antropologiczne prowadził prof. dr hab. Karol Piasecki z Uniwersytetu Szczecińskiego i Warszawskiego.

Założenie prac badawczych polegało na tym, by pochówek, który na podstawie analizy antropologicznej należał do mężczyzny w wieku 70 lat (co może być określone przez antropologa w przybliżeniu), został poddany szczegółowej rekonstrukcji twarzy na podstawie zachowanych kości czaszki w specjalistycznym laboratorium. Taka rekonstrukcja zostałaby poddana porównaniu z zachowanymi realistycznymi portretami Mikołaja Kopernika. Zgodność rekonstrukcji z obrazami z epoki mogłaby poświadczyć odkrycie grobu wielkiego astronoma.

W czasach nas interesujących niewielu dożywało tak sędziwego wieku, aczkolwiek zdarzało się to kapłanom, jako ludziom pochodzącym na ogół z lepiej sytuowanych warstw społecznych i wiodących ustabilizowany tryb życia. Trudność stanowił na pewno fakt, iż portrety Mikołaja Kopernika pochodziły z czasów gdy miał 30-40 lat, a służąca do rekonstrukcji wyglądu czaszka pochodziłaby z jego wieku starczego.

Celem badań było w pierwszym rzędzie wstępne rozpoznanie możliwości poszukiwań we wnętrzu katedry, dokonanie lokalizacji położenia grobów za pomocą georadaru, a także wejście pod posadzkę dla dokonania wstępnych odkryć archeologicznych. Już pierwsze odkrycia wzbudziły pewien niepokój. Odkryto mianowicie przy południowej stronie fundamentu filara czaszkę i część szkieletu mniej więcej dziesięcioletniego dziecka. Ten ostatni okazał się uszkodzony przez grób kanonika Andrzeja Gąsiorowskiego, zmarłego w 1767 roku, oraz grób wysokiego mężczyzny, zmarłego w wieku 40-50 lat.

Ołowiana i posrebrzana tabliczka trumienna Kanonika Andrzeja Gąsiorowskiego, Fot. Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku

Identyfikacja grobu kanonika Gąsiorowskiego okazała się bardzo łatwa, gdyż zachowała się barokowa, ołowiana i posrebrzona płytka z napisem objaśniającym, która była umieszczona na niezachowanej już trumnie. Sugestię co do identyfikacji trzeciego grobu wysuwa Jerzy Sikorski: miałby to być zmarły 28 sierpnia 1608 roku w wieku 48 lat kanonik Michał Kołacki (J. Sikorski - Kanonikat - ołtarz - grób. Obsada kanonikatów oraz kwestia pochówków w katedrze fromborskiej w XV-XVIII w. - w druku).